Finsk på fem minutt

Trond Trosterud

Finsk har vore snakka i både Sør- og Nord-Noreg opp i gjennom århundra, men det er likevel eit språka nordmenn flest veit svært lite om. Ein Geelmuyden og ein Schweigaard har vi stava etter beste evne, og dansk og tysk har vi snakka ettersom. Klassekampen går motstraums, og gjør finsk til tema for denne målteigen. I eit land der nasjonsbygginga har gjort graden av danning omvendt proporsjonal med kunnskapen i finsk er det no på tide å spre litt kunnskap andre vegen.

Til skilnad frå norsk har finsk eit svært godt skriftspråk. Viss FN skulle ha hatt eitt offisielt språk, ville finsk ha vore det naturlege valet. Etter å ha lese gjennom dagens målteig kan ein kvar gjennomsnittspresident eller statsminister entre talarstolen i generalforsamlinga og halde ein tale på fullt forståeleg finsk (viss han får manuskriptet ferdigskrive, noko dei jo får i alle fall). Viss ikkje dette held stikk kan han få refundert utlegget til dagens avis, kr. 10,- ved å vende seg til Klassekampens redaksjon. Det var reklamen, no går vi i gang.

Kvar bokstav uttrykker ein lyd, og kvar lyd har ein bokstav. Samtlege bokstavar skal med andre ord takast på alvor, kvar og ein skal uttalast, alltid på same måte.

Trykket ligg alltid på første stavinga i ordet. Alltid, alltid.

Doble bokstavar står for ein lang lyd, enkle bokstavar for ein kort (“banan” er dermed rimelegvis banaani på finsk, framleis med trykket først).

Bokstavane som står for vokalar har same lydverdi som i t.d. tysk og italiensk:

o uttalast som i det norske ordet flott og det tyske Gott.

u uttalast som i det norske ordet dum og det tyske gut. “Potetmos” er på finsk perunamuusi, og dei to orda (norsk mos og finsk muusi) blir uttalt med same lange vokal.

y uttalast (nesten) som i det norske ordet ku. Finsk kyy (som betyr hoggorm) blir altså uttalt omtrent med same vokalen som norsk ku. Finske Myllylä ville altså ha skrive namnet sitt Mullulæ i Noreg, slik kvenane faktisk gjør.

Den lyden vi har i det norske ordet sy finst ikkje i finsk (faktisk i svært få språk i det heile tatt, det er derfor utlendingar har så store problem med norsk u og y).

ä og ö uttalast på nøyaktig same måte som norsk æ og ø.

Regelen som da står att er at desse reglane skal bli tatt alvorleg. Sjølv om vi i norsk har ein regel som seier at “e foran blir til æ” gjeld denne regelen altså ikkje på finsk. peruna uttalast peruna og ikkje pæryna. Sjølv om svensk ä ofte blir uttalt som e gjeld det ikkje i finsk. I finsk er e alltid e og ä alltid ä. Ishockyspelaren heiter altså Selännemed to e-ar og ein æ i midten, uansett kva som til tider vart hevda av NRK frå Nagano. Det er ikkje lett for ein nordmann å uttale t.d. sjukdomsnamnet herpes med to e-ar i staden for med ein æ og ein e. Men det går. Prøv ein gang til.

Trykkregelen er verkeleg absolutt. Alle ord har trykk først. Dette gjeld og når første staving består av kort vokal og kort konsonant. (som i peruna, Selänne, pateettinen politiikka, apteekki).

Konsonantane blir uttalt som på norsk, med ein viktig merknad. p, t og k blir uttalt som i norsk spå, stor og skur, ikkje som i dei norske orda på, Tor og kur. Hald handflata framom kjeften og sei desse seks orda etter kvarandre, så kjenner du kva eg meiner. Seier du på eller Tor kan du slokke talglys. Det kan du ikkje med stor ogskur. For å få ordet for hoggorm rett må du altså late som om det står ein s foran, ta bort s-en, og seie kyy. Resultatet er ei garantert heilfinsk kjensle (evt. ispedd rare blikk frå sidemannen dersom du seier det høgt).

Dobeltbokstavar er som sagt lang. Dermed får vi ein klar skilnad mellom tuuli (vind), tulli (toll) og tuli (eld). Den siste er ikkje lett, i og med at ordet ikkje inneheld lange lydar i det heile, noko som var god gammalnorsk men er umogleg i moderne norsk, med unnatak av Gudbrandsdalen, der dei uttaler namnet Vågå like kort som finnar seier tuli. Med lange lukkelydar, som i namna Seppo, Matti og Pekka, er det berre å ta ein liten kvilepause på konsonanten før du går vidare. Det same gjeld når den lange konsonanten kjem etter ein lang vokal: tyyppi (type), paatti (båt) og piikki (spiss). Gjør y-en lang, gjør p-en lang, så blir det finsk av det.

Eit par ord om h etter vokal. I tysk betyr dette at vokalen er lang (tysk fahren og norsk fare har omtrent same vokal). I finsk, derimot, gjeld framleis regel 1, at alle bokstavar skal uttrykke lyden sin. h-en i ordet Lahti uttalast dermed slik som h-en i det norske ordet Harald.

Finsk er eit høgtonespråk, dvs. at trykk blir markert med høgtone (her er det austnorsk og trøndersk som er uvanlege, og markerer trykk med lågtone). For å få den rette finske slengen skal du dermed uttale alle eksempelorda med eit tonefall som om du kom frå Finnmark.

Pages: 1 2

Bookmark and Share

Kuoraa meitä! Følg oss!

Facebook Twitter Flickr Issuu Youtube Delicious